Sozler
New member
ESMÂ BİNT EBÛ BEKİR (RADYALLAHU ANHÂ) KİMDİR? HİCRETİN CESUR KADINI VE ZÂTÜ'N-NİTÂKAYN'IN ÖRNEK HAYATI
1. Esmâ Radıyallahu Anhâ Kimdir?
İslam tarihini okurken bazen öyle isimlerle karşılaşıyoruz ki onların hayatı, aradan yüzyıllar geçmesine rağmen bugün bile bize önemli dersler veriyor. Esmâ bint Ebû Bekir (radıyallahu anhâ) da bu isimlerden biri. Onu yalnızca Hz. Ebû Bekir'in kızı veya Hz. Âişe'nin ablası olarak tanımak, hayatının taşıdığı anlamı tam olarak kavramak için yeterli değil. Çünkü Esmâ, İslam'ın ilk yıllarında inancı uğruna sorumluluk alan, zor şartlarda çözüm üreten, ailesini destekleyen ve gerektiğinde ciddi riskleri göze alan örnek şahsiyetlerden biridir.
Peki, Esmâ validemizi bugün yeniden konuşmamızın sebebi nedir? Bence asıl mesele, onun hayatının yalnızca geçmişte yaşanmış bir kahramanlık hikâyesi olmamasıdır. Onun davranışlarında cesaret, güvenilirlik, aile dayanışması, pratik zekâ ve zor zamanlarda sorumluluk üstlenmek gibi günümüzde de karşılığı bulunan değerler görüyoruz.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde yer alan biyografiye göre Esmâ bint Ebû Bekir, yaklaşık 595 yılında Mekke'de doğmuş, hicretin gerçekleştiği dönemde yaşamış ve 73 hicrî yılında (692) vefat etmiştir. Hz. Ebû Bekir'in kızı, Hz. Âişe'nin baba bir ablası ve sahâbî Zübeyr bin Avvâm'ın eşidir. İslam'ın ilk dönemlerinde Müslüman olan isimler arasında sayılır. [Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Esmâ bint Ebû Bekir”.]
Esmâ'nın hayatını önemli kılan nokta, dönemin olaylarına yalnızca tanıklık etmemesi, bizzat sorumluluk almasıdır. Özellikle Hz. Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke'den Medine'ye hicreti sırasında üstlendiği görev, onun İslam tarihindeki yerini belirginleştirmiştir.
2. Hicret Yolculuğunda Esmâ'nın Üstlendiği Kritik Görev
Hicret, Müslümanların Mekke'de karşılaştıkları baskılar karşısında Medine'ye göç etmeleriyle sonuçlanan, İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu yolculuk yalnızca bir şehirden başka bir şehre taşınmak değildi. Güvenlik riskleri, yol şartları, gizlilik ihtiyacı ve sınırlı imkânlar nedeniyle dikkatli bir hazırlık gerektiriyordu.
Sahih-i Buhârî'de yer alan 3905 ve 3907 numaralı rivayetlerde, Hz. Peygamber'in ve Hz. Ebû Bekir'in hicret hazırlıkları sırasında Esmâ'nın yol azığını hazırladığı anlatılır. Esmâ, yiyecekleri taşıyacak kabın ağzını bağlamak için gerekli malzemeyi bulamayınca belindeki kuşağı ikiye ayırır. Parçalardan biriyle azık torbasını bağlar; diğer parçayı da ihtiyaç duyulan taşıma düzeninde kullanır. Bu olay, ona “Zâtü'n-Nitâkayn”, yani “iki kuşak sahibi” lakabının verilmesiyle ilişkilendirilir.
Burada dikkat çeken ayrıntı, Esmâ'nın elindeki imkânların sınırlı olmasıdır. İhtiyaç duyduğu malzeme bulunmadığında hazırlığı bırakmak yerine mevcut eşyasını farklı bir amaçla kullanır. Üstelik bu, sıradan bir yolculuğun hazırlığı değildir; Hz. Peygamber'in ve babasının güvenliğini ilgilendiren hassas bir süreçtir.
Bu olayı bugünün diliyle değerlendirirsek üç temel beceri öne çıkar:
- Pratik problem çözme: İhtiyaç duyulan malzeme yoksa eldeki kaynaklardan yararlanmak.
- Sorumluluk bilinci: Üstlenilen görevi şartlar zorlaştığında da tamamlamaya çalışmak.
- Güvenilirlik: Önemli bir işte kendisine duyulan güveni davranışlarıyla karşılamak.
Elbette tarihî bir olayı modern yönetim kavramlarıyla açıklamak, geçmişteki kişilerin bu kavramları bugünkü anlamlarıyla kullandıkları iddiası değildir. Burada yapılan, tarihî davranışın günümüzde anlaşılmasını kolaylaştıran bir yorumdur.
Günlük hayatımızda da benzer durumlarla karşılaşabiliyoruz. Bir aile taşınırken gerekli malzeme eksik kalabilir, bir gönüllülük çalışmasında bütçe beklenenden düşük olabilir veya bir ekip beklenmedik bir sorunla karşılaşabilir. Böyle zamanlarda sorunu fark etmek kadar çözüm üretmek de önemlidir. Esmâ'nın hicret hazırlığındaki davranışı, küçük görünen bir katkının büyük bir hedefin parçası olabileceğini hatırlatıyor.
Sizce de bazen tarihte iz bırakan davranışlar, büyük sözlerden çok doğru zamanda yapılan küçük ama hayati işlerden oluşmuyor mu?
3. Zâtü'n-Nitâkayn Lakabının Anlamı ve Tarihî Önemi
Esmâ'nın en çok bilinen lakabı olan Zâtü'n-Nitâkayn, onun hicret hazırlıkları sırasında yaptığı işle bağlantılıdır. “Nitâk” kelimesi kuşak veya bele bağlanan kuşak benzeri giysi parçası anlamında kullanılır. Lakap, iki kuşak sahibi şeklinde açıklanır.
Sahih-i Buhârî'nin 3907 numaralı hadisinde olay Esmâ'nın kendi anlatımıyla aktarılır. Rivayetin önemi, yalnızca bir kahramanlık hikâyesi sunmasından kaynaklanmaz; Esmâ'nın yaptığı işin kendi anlatımıyla hadis külliyatına girmiş olması da önemlidir. Böylece onun rolü, daha geniş bir tarihî ve dinî aktarımın parçası hâline gelmiştir.
Bu ayrıntı bize tarih yazımı açısından da bir şey söylüyor: Büyük olayların anlatımında yalnızca karar veren kişiler değil, o kararların uygulanmasını mümkün kılan kişiler de önemlidir. Hicret denildiğinde çoğumuzun aklına Hz. Muhammed ve Hz. Ebû Bekir gelir. Ancak yolculuğun hazırlığı, azığın temini, haberlerin takibi ve güvenliğin sağlanması gibi işler de bu sürecin ayrılmaz parçalarıdır.
Esmâ'nın lakabı, yaptığı işin hatırlanmasını sağlayan bir sembole dönüşmüştür. Buradaki sembolizmi abartmadan değerlendirmek gerekir. Bir kuşağın iki parçaya ayrılması tek başına tarihî olayın bütününü açıklamaz; fakat kişinin şartlar karşısında çözüm üretebilmesini görünür kılan somut bir örnektir.
Ayrıca bu rivayetin belirli bir numarayla kaynakta yer alması, anlatının izlenebilirliğini sağlar. Hadis numaraları farklı baskılarda ve veri tabanlarında değişebildiğinden, araştırma yaparken yalnızca numaraya değil, eserin adına, ilgili bölüme ve rivayetin metnine de bakmak gerekir.
4. Hicretin Görünmeyen Kahramanları: Güven, Lojistik ve Dayanışma
Hicret olayını ayrıntılı düşündüğümüzde, başarılı bir yolculuğun yalnızca yola çıkma kararıyla gerçekleşmediğini görüyoruz. Yol hazırlığı, yiyecek ve su temini, güvenli hareket etme, haberleri takip etme ve doğru zamanda harekete geçme gibi birçok unsur bir araya gelmiştir.
Sahih-i Buhârî'nin 3906 numaralı rivayetinde, Hz. Peygamber ile Hz. Ebû Bekir'in Sevr Mağarası'nda üç gece kaldıkları anlatılır. Aynı rivayette Hz. Ebû Bekir'in oğlu Abdullah'ın geceleri bilgi taşıdığı, Âmir bin Füheyre'nin ise koyunları getirerek süt sağlanmasına yardımcı olduğu belirtilir. Böylece hicretin hazırlık sürecinde farklı kişilerin farklı görevler üstlendiği görülür.
Bu ayrıntı neden önemli? Çünkü tarihî olayları yalnızca öne çıkan isimler üzerinden okuduğumuzda, başarıyı mümkün kılan iş bölümünü gözden kaçırabiliriz. Bir kişinin yolculuğa çıkması kadar, o yolculuk için gerekli koşulların hazırlanması da önemlidir.
Esmâ'nın rolü burada belirginleşir. O, yolculuğun fiziksel ihtiyaçlarından birini karşılamış, aile içindeki güven ilişkisine dayanarak sorumluluk almıştır. Modern organizasyon ve kriz yönetimi açısından bakıldığında, bu örnekte kaynakların sınırlı olduğu bir ortamda koordinasyonun ve güvenilir bilginin önemini görebiliriz.
Bunun günümüzdeki karşılığı yalnızca büyük kurumlarla sınırlı değildir. Bir afet sonrasında yardım malzemelerini düzenleyen gönüllü, hastasına ulaşmak için aile üyeleriyle iş bölümü yapan biri veya zor durumdaki bir yakınına ihtiyaçlarını sormadan destek olan komşu da benzer bir dayanışma mantığıyla hareket eder. Bu örnekler tarihî olaylarla aynı ölçekte değildir; ancak sorumluluk paylaşımının günlük hayatta nasıl anlam kazandığını gösterir.
Esmâ'nın hayatından çıkarılabilecek önemli derslerden biri de şudur: Herkesin aynı görevi yapması gerekmez. Önemli olan, ihtiyaçların fark edilmesi ve insanların imkânları ölçüsünde katkı sunabilmesidir.
5. Aile Hayatı, Emek ve Zorluklar Karşısında Dayanıklılık
Esmâ'nın hayatı hicret olayıyla sınırlı değildir. O, Zübeyr bin Avvâm ile evlenmiş ve sekiz çocuk sahibi olmuştur. Çocukları arasında daha sonra İslam tarihinin önemli isimlerinden biri hâline gelen Abdullah bin Zübeyr ve ilim hayatıyla tanınan Urve bin Zübeyr de bulunmaktadır. Bu bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Esmâ biyografisinde yer alır.
Aile hayatı üzerine konuşurken tarihî kişileri kusursuz ve gerçek hayattan kopuk figürlere dönüştürmemek gerekir. Esmâ'nın yaşadığı dönem, bugünün ekonomik ve toplumsal şartlarından oldukça farklıydı. Bu nedenle onun deneyimini modern aile hayatıyla bire bir karşılaştırmak doğru olmaz. Bununla birlikte, aile sorumluluklarının ve günlük emeğin insan hayatındaki yeri bakımından bazı anlamlı bağlantılar kurulabilir.
Esmâ'nın hayatını yalnızca çocuk yetiştirmek üzerinden değerlendirmek de eksik kalır. O, aynı zamanda tarihî olaylarda sorumluluk üstlenmiş, rivayetleri sonraki nesillere ulaşmış bir sahâbîdir. Aile hayatı ile toplumsal katkı birbirini zorunlu olarak dışlayan alanlar değildir.
Bu nokta özellikle kadınların tarih içindeki rolünü incelerken önem taşır. Kadınların katkısını sadece ev içindeki fedakârlıkla açıklamak, onların karar verme, bilgi aktarma, toplumsal dayanışmaya katılma ve zor zamanlarda inisiyatif kullanma yönlerini geri plana iter. Esmâ'nın örneği ise ev içindeki sorumluluklarla tarihî olaylara katılımın aynı hayat içinde bulunabildiğini gösterir.
Erkeklerin bakış açısından da burada üzerinde durulması gereken bir konu vardır: Aile sorumluluğunu paylaşmak ve başkalarının emeğini görünür kılmak. Bir ailede ya da toplulukta sonuç elde etmek için yalnızca öne çıkan kişinin çabası yeterli değildir. Hazırlık yapan, ihtiyaçları fark eden, zaman ayıran ve yük paylaşan insanların katkısı da hesaba katılmalıdır.
1. Esmâ Radıyallahu Anhâ Kimdir?
İslam tarihini okurken bazen öyle isimlerle karşılaşıyoruz ki onların hayatı, aradan yüzyıllar geçmesine rağmen bugün bile bize önemli dersler veriyor. Esmâ bint Ebû Bekir (radıyallahu anhâ) da bu isimlerden biri. Onu yalnızca Hz. Ebû Bekir'in kızı veya Hz. Âişe'nin ablası olarak tanımak, hayatının taşıdığı anlamı tam olarak kavramak için yeterli değil. Çünkü Esmâ, İslam'ın ilk yıllarında inancı uğruna sorumluluk alan, zor şartlarda çözüm üreten, ailesini destekleyen ve gerektiğinde ciddi riskleri göze alan örnek şahsiyetlerden biridir.
Peki, Esmâ validemizi bugün yeniden konuşmamızın sebebi nedir? Bence asıl mesele, onun hayatının yalnızca geçmişte yaşanmış bir kahramanlık hikâyesi olmamasıdır. Onun davranışlarında cesaret, güvenilirlik, aile dayanışması, pratik zekâ ve zor zamanlarda sorumluluk üstlenmek gibi günümüzde de karşılığı bulunan değerler görüyoruz.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde yer alan biyografiye göre Esmâ bint Ebû Bekir, yaklaşık 595 yılında Mekke'de doğmuş, hicretin gerçekleştiği dönemde yaşamış ve 73 hicrî yılında (692) vefat etmiştir. Hz. Ebû Bekir'in kızı, Hz. Âişe'nin baba bir ablası ve sahâbî Zübeyr bin Avvâm'ın eşidir. İslam'ın ilk dönemlerinde Müslüman olan isimler arasında sayılır. [Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Esmâ bint Ebû Bekir”.]
Esmâ'nın hayatını önemli kılan nokta, dönemin olaylarına yalnızca tanıklık etmemesi, bizzat sorumluluk almasıdır. Özellikle Hz. Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke'den Medine'ye hicreti sırasında üstlendiği görev, onun İslam tarihindeki yerini belirginleştirmiştir.
2. Hicret Yolculuğunda Esmâ'nın Üstlendiği Kritik Görev
Hicret, Müslümanların Mekke'de karşılaştıkları baskılar karşısında Medine'ye göç etmeleriyle sonuçlanan, İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu yolculuk yalnızca bir şehirden başka bir şehre taşınmak değildi. Güvenlik riskleri, yol şartları, gizlilik ihtiyacı ve sınırlı imkânlar nedeniyle dikkatli bir hazırlık gerektiriyordu.
Sahih-i Buhârî'de yer alan 3905 ve 3907 numaralı rivayetlerde, Hz. Peygamber'in ve Hz. Ebû Bekir'in hicret hazırlıkları sırasında Esmâ'nın yol azığını hazırladığı anlatılır. Esmâ, yiyecekleri taşıyacak kabın ağzını bağlamak için gerekli malzemeyi bulamayınca belindeki kuşağı ikiye ayırır. Parçalardan biriyle azık torbasını bağlar; diğer parçayı da ihtiyaç duyulan taşıma düzeninde kullanır. Bu olay, ona “Zâtü'n-Nitâkayn”, yani “iki kuşak sahibi” lakabının verilmesiyle ilişkilendirilir.
Burada dikkat çeken ayrıntı, Esmâ'nın elindeki imkânların sınırlı olmasıdır. İhtiyaç duyduğu malzeme bulunmadığında hazırlığı bırakmak yerine mevcut eşyasını farklı bir amaçla kullanır. Üstelik bu, sıradan bir yolculuğun hazırlığı değildir; Hz. Peygamber'in ve babasının güvenliğini ilgilendiren hassas bir süreçtir.
Bu olayı bugünün diliyle değerlendirirsek üç temel beceri öne çıkar:
- Pratik problem çözme: İhtiyaç duyulan malzeme yoksa eldeki kaynaklardan yararlanmak.
- Sorumluluk bilinci: Üstlenilen görevi şartlar zorlaştığında da tamamlamaya çalışmak.
- Güvenilirlik: Önemli bir işte kendisine duyulan güveni davranışlarıyla karşılamak.
Elbette tarihî bir olayı modern yönetim kavramlarıyla açıklamak, geçmişteki kişilerin bu kavramları bugünkü anlamlarıyla kullandıkları iddiası değildir. Burada yapılan, tarihî davranışın günümüzde anlaşılmasını kolaylaştıran bir yorumdur.
Günlük hayatımızda da benzer durumlarla karşılaşabiliyoruz. Bir aile taşınırken gerekli malzeme eksik kalabilir, bir gönüllülük çalışmasında bütçe beklenenden düşük olabilir veya bir ekip beklenmedik bir sorunla karşılaşabilir. Böyle zamanlarda sorunu fark etmek kadar çözüm üretmek de önemlidir. Esmâ'nın hicret hazırlığındaki davranışı, küçük görünen bir katkının büyük bir hedefin parçası olabileceğini hatırlatıyor.
Sizce de bazen tarihte iz bırakan davranışlar, büyük sözlerden çok doğru zamanda yapılan küçük ama hayati işlerden oluşmuyor mu?
3. Zâtü'n-Nitâkayn Lakabının Anlamı ve Tarihî Önemi
Esmâ'nın en çok bilinen lakabı olan Zâtü'n-Nitâkayn, onun hicret hazırlıkları sırasında yaptığı işle bağlantılıdır. “Nitâk” kelimesi kuşak veya bele bağlanan kuşak benzeri giysi parçası anlamında kullanılır. Lakap, iki kuşak sahibi şeklinde açıklanır.
Sahih-i Buhârî'nin 3907 numaralı hadisinde olay Esmâ'nın kendi anlatımıyla aktarılır. Rivayetin önemi, yalnızca bir kahramanlık hikâyesi sunmasından kaynaklanmaz; Esmâ'nın yaptığı işin kendi anlatımıyla hadis külliyatına girmiş olması da önemlidir. Böylece onun rolü, daha geniş bir tarihî ve dinî aktarımın parçası hâline gelmiştir.
Bu ayrıntı bize tarih yazımı açısından da bir şey söylüyor: Büyük olayların anlatımında yalnızca karar veren kişiler değil, o kararların uygulanmasını mümkün kılan kişiler de önemlidir. Hicret denildiğinde çoğumuzun aklına Hz. Muhammed ve Hz. Ebû Bekir gelir. Ancak yolculuğun hazırlığı, azığın temini, haberlerin takibi ve güvenliğin sağlanması gibi işler de bu sürecin ayrılmaz parçalarıdır.
Esmâ'nın lakabı, yaptığı işin hatırlanmasını sağlayan bir sembole dönüşmüştür. Buradaki sembolizmi abartmadan değerlendirmek gerekir. Bir kuşağın iki parçaya ayrılması tek başına tarihî olayın bütününü açıklamaz; fakat kişinin şartlar karşısında çözüm üretebilmesini görünür kılan somut bir örnektir.
Ayrıca bu rivayetin belirli bir numarayla kaynakta yer alması, anlatının izlenebilirliğini sağlar. Hadis numaraları farklı baskılarda ve veri tabanlarında değişebildiğinden, araştırma yaparken yalnızca numaraya değil, eserin adına, ilgili bölüme ve rivayetin metnine de bakmak gerekir.
4. Hicretin Görünmeyen Kahramanları: Güven, Lojistik ve Dayanışma
Hicret olayını ayrıntılı düşündüğümüzde, başarılı bir yolculuğun yalnızca yola çıkma kararıyla gerçekleşmediğini görüyoruz. Yol hazırlığı, yiyecek ve su temini, güvenli hareket etme, haberleri takip etme ve doğru zamanda harekete geçme gibi birçok unsur bir araya gelmiştir.
Sahih-i Buhârî'nin 3906 numaralı rivayetinde, Hz. Peygamber ile Hz. Ebû Bekir'in Sevr Mağarası'nda üç gece kaldıkları anlatılır. Aynı rivayette Hz. Ebû Bekir'in oğlu Abdullah'ın geceleri bilgi taşıdığı, Âmir bin Füheyre'nin ise koyunları getirerek süt sağlanmasına yardımcı olduğu belirtilir. Böylece hicretin hazırlık sürecinde farklı kişilerin farklı görevler üstlendiği görülür.
Bu ayrıntı neden önemli? Çünkü tarihî olayları yalnızca öne çıkan isimler üzerinden okuduğumuzda, başarıyı mümkün kılan iş bölümünü gözden kaçırabiliriz. Bir kişinin yolculuğa çıkması kadar, o yolculuk için gerekli koşulların hazırlanması da önemlidir.
Esmâ'nın rolü burada belirginleşir. O, yolculuğun fiziksel ihtiyaçlarından birini karşılamış, aile içindeki güven ilişkisine dayanarak sorumluluk almıştır. Modern organizasyon ve kriz yönetimi açısından bakıldığında, bu örnekte kaynakların sınırlı olduğu bir ortamda koordinasyonun ve güvenilir bilginin önemini görebiliriz.
Bunun günümüzdeki karşılığı yalnızca büyük kurumlarla sınırlı değildir. Bir afet sonrasında yardım malzemelerini düzenleyen gönüllü, hastasına ulaşmak için aile üyeleriyle iş bölümü yapan biri veya zor durumdaki bir yakınına ihtiyaçlarını sormadan destek olan komşu da benzer bir dayanışma mantığıyla hareket eder. Bu örnekler tarihî olaylarla aynı ölçekte değildir; ancak sorumluluk paylaşımının günlük hayatta nasıl anlam kazandığını gösterir.
Esmâ'nın hayatından çıkarılabilecek önemli derslerden biri de şudur: Herkesin aynı görevi yapması gerekmez. Önemli olan, ihtiyaçların fark edilmesi ve insanların imkânları ölçüsünde katkı sunabilmesidir.
5. Aile Hayatı, Emek ve Zorluklar Karşısında Dayanıklılık
Esmâ'nın hayatı hicret olayıyla sınırlı değildir. O, Zübeyr bin Avvâm ile evlenmiş ve sekiz çocuk sahibi olmuştur. Çocukları arasında daha sonra İslam tarihinin önemli isimlerinden biri hâline gelen Abdullah bin Zübeyr ve ilim hayatıyla tanınan Urve bin Zübeyr de bulunmaktadır. Bu bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Esmâ biyografisinde yer alır.
Aile hayatı üzerine konuşurken tarihî kişileri kusursuz ve gerçek hayattan kopuk figürlere dönüştürmemek gerekir. Esmâ'nın yaşadığı dönem, bugünün ekonomik ve toplumsal şartlarından oldukça farklıydı. Bu nedenle onun deneyimini modern aile hayatıyla bire bir karşılaştırmak doğru olmaz. Bununla birlikte, aile sorumluluklarının ve günlük emeğin insan hayatındaki yeri bakımından bazı anlamlı bağlantılar kurulabilir.
Esmâ'nın hayatını yalnızca çocuk yetiştirmek üzerinden değerlendirmek de eksik kalır. O, aynı zamanda tarihî olaylarda sorumluluk üstlenmiş, rivayetleri sonraki nesillere ulaşmış bir sahâbîdir. Aile hayatı ile toplumsal katkı birbirini zorunlu olarak dışlayan alanlar değildir.
Bu nokta özellikle kadınların tarih içindeki rolünü incelerken önem taşır. Kadınların katkısını sadece ev içindeki fedakârlıkla açıklamak, onların karar verme, bilgi aktarma, toplumsal dayanışmaya katılma ve zor zamanlarda inisiyatif kullanma yönlerini geri plana iter. Esmâ'nın örneği ise ev içindeki sorumluluklarla tarihî olaylara katılımın aynı hayat içinde bulunabildiğini gösterir.
Erkeklerin bakış açısından da burada üzerinde durulması gereken bir konu vardır: Aile sorumluluğunu paylaşmak ve başkalarının emeğini görünür kılmak. Bir ailede ya da toplulukta sonuç elde etmek için yalnızca öne çıkan kişinin çabası yeterli değildir. Hazırlık yapan, ihtiyaçları fark eden, zaman ayıran ve yük paylaşan insanların katkısı da hesaba katılmalıdır.